ગ્રહ બળવાન કે રાશિ બળવાન ?
ગ્રહ બળવાન કે રાશિ બળવાન ?
વૈદિક જ્યોતિષ, ખગોળ - નક્ષત્ર પદ્ધતિ, કૃષ્ણમૂર્તિ પદ્ધતિ, અંકશાસ્ત્ર, હસ્તરેખા, સામુદ્રિક તથા વાસ્તુના સંદર્ભમાં શાસ્ત્રીય વિચાર !
જ્યોતિષશાસ્ત્રમાં ઘણી વખત પ્રશ્ન થાય છે કે “ફળ આપવામાં ગ્રહ વધારે બળવાન છે કે રાશિ?”
આ પ્રશ્નનો સાચો ઉત્તર એક શબ્દમાં “ગ્રહ” અથવા “રાશિ” એવો આપી શકાય નહીં. જન્મકુંડળીના ફળનિર્ણયમાં ગ્રહ, રાશિ, ભાવ, નક્ષત્ર, ભાવેશત્વ, દૃષ્ટિ, યુતિ, સ્થાનબળ, દિગ્બળ, ચેષ્ટાબળ, ષડ્બળ અને દશા - અંતર્દશા વગેરે પરસ્પર જોડાયેલા છે.
OLEVS Mens Chronograph Watch Gold Silver Stainless Steel Chain Quartz Wrist Watches Business Dress Waterproof Luminous Date Watch
{ Case diameter
42 Millimetres
Band material type
Stainless Steel
Watch movement type
Quartz
{ About this item
- 🔥 Analog Quartz Chronograph Watches: Using original Japanese quartz movement, Unique moon phase & chronograph sub-dials, Perfect for Indian festive occasions & professional events. 🌈It is a must-have watch for every man.
- 💎 Men Watches Chain : 42MM bold gold-silver case, Day-Date & Luminous Hands easy to read. 🌈Classic business style, stand the test of time, handsome and outstanding.
- 🔥 Stainless Steel Watch for Mens: Solid stainless steel watch bracelet, hidden butterfly pushed button, Sweat-resistant design – comfortable in Mumbai Heat or Delhi Winters. 🌈Free adjustable tool kit, perfect fit for all wrist sizes.
- 💎 3ATM Waterproof Watch: 30M waterproof meets daily waterproof needs. It is the preferred gift for father, husband, son, brother, boyfriend, friend and more. 🌈Perfect for Valentine's Day, Father's Day, Birthdays, Diwali, Christmas and other events.
- 🔥 OLEVS Men Watches: Premium Box Packaging – 🎁 Best Gift for Diwali, weddings or corporate achievements. The watch dial diameter is 42mm, 11mm thick, the strap width is 20mm, 22cm long, and the net weight is 129g. }
અહીં મૂળ સિદ્ધાંત સમજવો જરૂરી છે:
રાશિ ક્ષેત્ર આપે છે, ગ્રહ કાર્ય કરાવે છે અને ભાવ જીવનનું ક્ષેત્ર બતાવે છે. નક્ષત્ર ગ્રહની કાર્યપદ્ધતિને વધુ સૂક્ષ્મ રીતે દર્શાવે છે.
જયોતિષ શાસ્ત્રમાં રાશિ ફક્ત કલ્પના જ છે. જે કારણકે નક્ષત્રના જુથને મેળવી રાશિની રચના થઈ છે. તે બહારથી આવેલ છે. આકાશમાં દેખાતી નથી કે નજરે જોઈ શકાતી નથી છતા તેનું ઘણુંજ મહત્વ છે,
કારણ કે રાશિનાં આધારે જ ગ્રહનું ઉચ્ચત્વ નીચત્વ નક્કી કરેલ છે. જેમ કે, સૂર્યનું ઉચ્ચત્વ મેષ રાશિમાં છે જ્યારે સૂર્યનું નીચત્વ તુલા રાશિમાં છે. ચંદ્ર વૃષભમાં ઉચ્ચનો અને વૃશ્ચિકમાં નીચનો થાય છે. મંગળ મકર રાશિમાં ઉચ્ચનો અને કર્ક રાશિમાં નીચનો થાય છે. બુધ કન્યા રાશિમાં ઉચ્ચનો અને મીન રાશિમાં નીચનો થાય છે. ગુરુ કર્ક રાશિમાં ઉચ્ચનો અને મકર રાશિમાં નીચનો થાય છે. શુક્ર મીન રાશિમાં ઉચ્ચનો અને કન્યા રાશિમાં નીચનો થાય છે. શનિ ઉચ્ચનો તુલા રાશિમાં અને મેષ રાશિમાં નીચનો થાય છે.
આમ ગ્રહોનું બળ દર્શાવવા રાશિનો જ ઉપયોગ થાય છે. તો રાશિજ બળવાન ગણવી પડે કારણ કે ગ્રહોની પોતાની રાશિ પણ હોય છે. એટલે કે સ્વરાશિ દા.ત. સૂર્યની સિંહ રાશિ, ચંદ્રની કર્ક રાશિ, મંગળની મેષ અને વૃશ્ચિ ક. બુધની મિથુન અને કન્યા, ગુરુની ધન અને મીન, શુક્રની વૃષભ અને તુલા, શનિની મકર અને કુંભ રાશિ છે. આમ, રાશિ અને ગ્રહને ગાઢ સંબંધ છે. એકબીજા વગર બળ નક્કી થઈ શકતું નથી.
રાશિની બળવત્તા સ્થાન સાથે છે. રાશિ કેન્દ્રમાં પડી છે કે ત્રિકોણમાં પડી છે. તેમ તેનું મહત્વ વધી જાય છે. પણફર, આપોકીલમ, ખાડાનાં સ્થાન ૬, ૮ અને ૧૨ માં સ્થાન આમ રાશિ કયા ભાવમાં પડી છે. રાશિ જે ભાવમાં પડે છે,
તેમ તેની સાથે તેના સ્વામિનું પણ બળ વધ - ઘટ થાય છે. દા.ત. ત્રિકોણ (૫, ૯) ભાવમાં પડેલ રાશિ અને તેનો માલિક બન્ને બળવાન બને છે. રાશિ ખાડાનાં સ્થાન ૬, ૮, ૧૨ માં હોય તો તે રાશિનો સ્વામિ પણ ખાડાનો સ્વામિ તરીકે ગણના થાય છે.
ગ્રહનું બળ તે કંઈ રાશિમાં બેઠો છે અને તે રશિ ક્યા ભાવની છે. તેના આધારે ગ્રહ બળવાન બને છે કે નિર્બળ બને તે નક્કી થાય છે.
દા.ત. જન્મકુંડળીના લગ્ન સ્થાને રહેલી રાશિના સ્વામી ખાડાના ૬-૮-૧૨ માં સ્થાને હોય તો તેનાં બળમાં ઘટાડો થાય છે અને લગ્નનું બળ ઘટે છે. પરંતુ ખાડાના સ્થાને તે ગ્રહ ઉચ્ચ રાશિમાં હોય તો પાછો બળવાન ગણાય છે. આમ, રાશિના આધારે જ ગ્રહનું બળ નક્કી થાય છે.
તેવી રીતે રાશિ પણ બળવાન અને નિર્બળ બને છે. દા.ત. મેષનો સ્વામી મંગળ છે. તે જો મકર રાશિમાં હોય તો મેષ રાશિ અને તે જે ભાવમાં પડી - હોય તે બન્ને બળવાન બની જાય છે. આથી ઉલટુ શ મેષ રાશિનો સ્વામિ મંગળ તેમની નીચ રાશિ કર્કમાં ,હોય તો મેષ રાશિ અને તે જે ભાવમાં પડી હોય તે બંને નિર્બળ બને છે.
રાશિનો સ્વામી પોતાના ભાવને પૂર્ણ દ્રષ્ટિથી જોતો હોય તો પણ રાશિ બળવાન બને છે. રાશિને ભાવ સાથે સબંધ છે. જેથી રાશિનાં બળાબળ સાથે ભાવનું પણ બળાબળ નક્કી થાય છે.
આથી “રાશિ બળવાન કે ગ્રહ બળવાન?” કરતાં વધુ સચોટ પ્રશ્ન છે—
“કયા ગ્રહને કઈ રાશિમાં, કયા ભાવમાં, કયા નક્ષત્રમાં અને કયા બળ સાથે સ્થાન મળ્યું છે?”
રાશિ શું બતાવે છે ?
વૈદિક જ્યોતિષમાં બાર રાશિઓ આકાશીય રાશિચક્રના બાર વિભાગો છે. મેષથી મીન સુધીની રાશિઓને અલગ-અલગ સ્વભાવ, તત્ત્વ, ગુણ અને ગ્રહાધિપત્ય આપવામાં આવ્યું છે.
રાશિ પોતે સામાન્ય રીતે ફળ આપનાર જીવંત કર્તા તરીકે નહીં પરંતુ ગ્રહને અભિવ્યક્ત થવાનું ક્ષેત્ર અને ગુણધર્મ આપે છે.
ઉદાહરણ તરીકે:
- મેષ અને વૃશ્ચિકનો સ્વામી મંગળ છે.
- વૃષભ અને તુલાનો સ્વામી શુક્ર છે.
- મિથુન અને કન્યાનો સ્વામી બુધ છે.
- ધનુ અને મીનનો સ્વામી ગુરુ છે.
- મકર અને કુંભનો સ્વામી શનિ છે.
- કર્કનો સ્વામી ચંદ્ર છે.
- સિંહનો સ્વામી સૂર્ય છે.
અહીંથી એક મૂળભૂત નિયમ આવે છે:
રાશિનો સ્વામી એટલે રાશિનો અધિપતિ ગ્રહ;
અત્યારે જો કોઈ ગ્રહ પોતાની રાશિમાં હોય, તો તેને સ્વક્ષેત્રનું બળ મળે છે. જો તે પોતાની ઉચ્ચ રાશિમાં હોય તો ઉચ્ચબળનો વિચાર થાય છે.
નીચ રાશિમાં હોય તો નીચસ્થિતિનો વિચાર થાય છે.
આથી રાશિ માત્ર નામમાત્રનું ક્ષેત્ર નથી; તે ગ્રહની શક્તિ અને અભિવ્યક્તિ પર અસર કરે છે.
આથી વિશેષ જોઈએ તો રાશિ ભવિષ્ય ;
જોઈએ ત્યારે આપણી નામ રાશિથી જ લઈએ છે. શનિની નાની - મોટી પનોતી પણ નામરાશિનાં આધારે જ જોવામાં આવે છે. પનોતિના પાયા જેવા કે લોઢાના તાંબાનો, રૂપાનો, સોનાનો શનિ જે દિવસે રાશિ પ્રવેશ કરે
ત્યારે તેનાથી તમારી જન્મ રાશિ કેટલી દૂર છે તેના આધારે પાયા નક્કી થાય છે. બારમાસની આવક - જાવક પણ રાશિ મુજબ ગણવામાં આવેછે.
લગ્ન મુહૂર્તોમાં પણ ચંદ્રબળ રાશિનાં આધારે જ નક્કી થાય છે. લગ્ન મેળાપકમાં વર-કન્યાની રાશિ ૨/૧૨, ૬/૮, ૯/૫ વગેરે રાશિના આધારે જ લેણા - દેણી નક્કી થાય છે.
જન્માક્ષરમાં પણ રાશિકુંડળી ( ચંદ્રરાશિ કુંડળી ) મુકવામાં આવે છે. ગોચરમાં ગ્રહો કેટલામાં ચાલે છે તે રાશિના આધારે નક્કી થાય. ચંદ્ર જે રાશિમાં હોય તેના ઉપરથી નામ પાડવામાં આવે છે તે નામ જીવન દરમ્યાન ચાલે છે.
આમ ચંદ્રને આટલું મહત્વ શા માટે આપવામાં આવે છે. આમ જોઈએ તો પૃથ્વીની સૌથી નજીકનો કે પૃથ્વીનો ઉપગ્રહ ચંદ્ર છે.
જેથી પૃથ્વી પર તેમની અસર વધારે થાય છે. પૃથ્વી પરની વનસ્પતિ, નદી - દરિયા, સરોવર, પશુ —પંખી અને માનવજાત પર ચંદ્રની સીધી અસર થાય છે.
સૂર્ય અને ચંદ્ર આપણા પ્રત્યક્ષ ગ્રહો છે. જેના આધારે માનવ - જીવન અને સૃષ્ટિનો આધાર છે. સૂર્ય — ચંદ્રના આધારે જ આપણા વર્ષોની ગણના થાય છે.
પંચાંગનાં આધારે સૂર્ય - ચંદ્ર છે. વર્ષની ગણના ઋતુઓની ગણના તહેવારો વગેરે સૂર્ય - ચંદ્રને પ્રધાન ગણી ઉજવવામાં આવે.
સૂર્ય મકરરાશિમાં પ્રવેશે એટલે કે ૧૪ જાન્યુ. ઉત્તરાયણનું ખૂબજ મહત્વ છે. ઉત્તરાયણ માટે તો ભષ્મપિતાએ પોતાના પ્રાણ રોકી રાખ્યા હતા. આમ મહાભારતકાળમાં પણ મહત્વ હતું. આજે પણ આટલું જ મહત્વ છે. આ બે ગ્રહોના આધારે તો પૃથ્વી પરની જીવનસૃષ્ટિ ચાલે છે.
જેમ ગ્રહોના તત્વો છે તેમ રાશિઓનાં પણ તત્વ છે. અગ્નિ, પૃથ્વી, વાયુ, જળ, અગ્નિ તત્વની રાશિએ મેષ, સિંહ, ધન છે. પૃથ્વી તત્વની રાશિઓ વૃષભ, કન્યા, મકર છે. વાયુ તત્વની મિથુન. તુલા અને કુંભ. જળ તત્વની રાશિઓ કર્ક, વૃશ્ચિક, મિન રાશિ છે. રાશિની સ્વભાવ ચર, સ્થિર અને દ્વિસ્વભાવ છે. ચરમાં મેષ, કર્ક, તુલા, મકર સ્થિરમાં વૃષભ, સિંહ, વૃશ્ચિક,
ગ્રહ શું બતાવે છે ?
વૈદિક જ્યોતિષમાં ગ્રહોને જીવનના વિવિધ કારક તત્ત્વો સાથે જોડવામાં આવ્યા છે.
સૂર્ય આત્મબળ, તેજ, અધિકાર અને પિતૃતત્ત્વ સાથે જોડાય છે.
ચંદ્ર મન, ભાવના, માતૃતત્ત્વ અને માનસિક પ્રવાહ સાથે સંબંધિત છે.
મંગળ શક્તિ, સાહસ, પરાક્રમ, રક્ત, ભૂમિ અને યુદ્ધાત્મક પ્રવૃત્તિ સાથે જોડાય છે.
બુધ બુદ્ધિ, વાણી, ગણતરી, વ્યવહાર અને વેપારનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે.
ગુરુ જ્ઞાન, ધર્મ, શિક્ષણ, સંતાન અને માર્ગદર્શનનો કારક માનવામાં આવે છે.
શુક્ર દાંપત્ય, સુખ, કલા, સૌંદર્ય અને ભૌતિક આનંદ સાથે જોડાય છે.
શનિ શ્રમ, વિલંબ, સેવા, જવાબદારી, આયુષ્ય અને કર્મફળના સિદ્ધાંત સાથે જોડાય છે.
રાહુ અને કેતુ છાયા ગ્રહ તરીકે કર્મના વિશિષ્ટ અને અસામાન્ય પરિણામો સાથે જોડાય છે.
અત્યારે સ્પષ્ટ થાય છે કે રાશિ ક્ષેત્ર છે અને ગ્રહ તે ક્ષેત્રમાં કાર્ય કરનાર મુખ્ય સૂચક છે.
કુંભ દ્વિસ્વભાવ મિથુન, કન્યા, ધન, મીન વગેરે. ગોચરમાં ગ્રહો જેવા કે ગુરુ, શનિ, રાહુ એક ઋતુ-
દેશ અને દુનિયા ઉપર પણ રાશિઓની અસર જોવા મળે છે. જેમ કે દશાઓમાં ગ્રહોની દશાની ગણત્રી હોય છે પરંતુ જૈમીની પદ્ધતિમાં રાશિઓની દવા લેવામાં આવે છે. રાશિ
( ૧) મેષ માટે અમલ હેઠળના દેશ ઈગ્લૅન્ડ, જર્મની, ડેનમાર્ક ગણી કે ૧૪
(૨) વૃષભઈરાન, આયર્લેન્ડ, ઈરાક, કુવૈત, ડબલીન હતા.
(૩) મિથુન યુનાઈટેડ સ્ટેટ ઑફ અમેરિકા, બેલજિયા, લંડન પણ
(૪) કર્ક આફ્રિકા, ચીન, ન્યુઝીલેન્ડ, ન્યુયોર્ક पृथ्व
(૫) સિંહ ફ્રાન્સ, ઈટલી, ઝેકોસ્લો વેકિલા, મુંબઈ ચિકાત્રો
(૬) કન્યા તુર્કસ્તાન, સ્વીતઝરલૅન્ડ, વેસ્ટઈન્ડિઝ, પેરીસ, રોમ, બર્લિન ઈજિપ્તનો ઉત્તરભાગ, બહ્મદેશ. હંગરી, જાપાન
(૭) તુલા
૮) વૃશ્ચિક સ્વીસનો પશ્ચિમભાગ, નોર્થદક્ષિણ, મુંબઈ ( સ્પેન, અરબસ્તાન, ઓસ્ટ્રેલિયા, કલકત્તા
(૯) ધનુ
(૧૦)મકર ભારત, પાકિસ્તાન, અફધાનિસ્તાન, નેપાળ, ભુતાન, ટોકિયો શહેર
(૧૧)કુંભ રશિયા, સ્વીડન, ફિનલેન્ડ, સીડની
(૧૨)મીન શ્રીલંકા, નોર્મકી ટાપુઓ, એલંક્ઝાડિયા
રાશિમાં લાંબો સમય રહેતા હોય ત્યારે કે તે સ્થિર રાશિમાંથી પસાર થતા હોય ત્યારે તેની અસરો નોંધપાત્ર હોય છે. આવી અસરો લાંબા સમય સુધી રહેતી હોય છે.
આવી અસરોમાં વાવાઝોડું, ધરતીકંપ જેવી કુદરતી હોનારતો વધારે જોવા મળે છે. શંનિ, રાહુ જેવા ગ્રહોની અસર વધારે ગંભીર હોય છે.
ગ્રહ પોતાની રાશિમાં હોય ત્યારે શું થાય ?
જ્યારે કોઈ ગ્રહ પોતાની જ રાશિમાં સ્થિત હોય ત્યારે તેને સ્વક્ષેત્ર બળ મળે છે.
ઉદાહરણ તરીકે મંગળ મેષ અથવા વૃશ્ચિકમાં હોય, શુક્ર વૃષભ અથવા તુલામાં હોય, બુધ મિથુન અથવા કન્યામાં હોય, ગુરુ ધનુ અથવા મીનમાં હોય અને શનિ મકર અથવા કુંભમાં હોય ત્યારે સ્વક્ષેત્રની સ્થિતિ બને છે.
પરંતુ માત્ર “સ્વરાશિ” જોઈને આખું ફળ નક્કી કરી દેવું શાસ્ત્રીય રીતે પૂરતું નથી.
કારણ કે આગળના પ્રશ્નો પણ જોવા પડે:
1. ગ્રહ કયા ભાવમાં છે?
2. તે કયા ભાવોનો સ્વામી છે?
3. કયા નક્ષત્રમાં છે?
4. તેના પર કઈ દૃષ્ટિ છે?
5. કોની સાથે યુતિ છે?
6. ષડ્બળ કેટલું છે?
7. દશામાં તે સક્રિય છે કે નહીં?
8. નવાંશમાં તેની સ્થિતિ કેવી છે?
આ બધા વિના માત્ર રાશિ પરથી અંતિમ નિર્ણય કરવો યોગ્ય નથી.
ઉચ્ચ રાશિ અને નીચ રાશિનો સિદ્ધાંત ;
વૈદિક જ્યોતિષની અત્યંત મહત્વપૂર્ણ પદ્ધતિમાં દરેક ગ્રહ માટે ચોક્કસ ઉચ્ચ અને નીચ રાશિ માનવામાં આવે છે.
સૂર્ય મેષમાં ઉચ્ચ અને તુલામાં નીચ માનવામાં આવે છે.
ચંદ્ર વૃષભમાં ઉચ્ચ અને વૃશ્ચિકમાં નીચ માનવામાં આવે છે.
મંગળ મકરમાં ઉચ્ચ અને કર્કમાં નીચ માનવામાં આવે છે.
બુધ કન્યામાં ઉચ્ચ અને મીનમાં નીચ માનવામાં આવે છે.
ગુરુ કર્કમાં ઉચ્ચ અને મકરમાં નીચ માનવામાં આવે છે.
શુક્ર મીનમાં ઉચ્ચ અને કન્યામાં નીચ માનવામાં આવે છે.
શનિ તુલામાં ઉચ્ચ અને મેષમાં નીચ માનવામાં આવે છે.
પરંતુ અહીં પણ એક અગત્યનો સિદ્ધાંત છે:
ઉચ્ચસ્થ ગ્રહ એટલે દરેક પરિસ્થિતિમાં ઉત્તમ ફળ અને નીચસ્થ ગ્રહ એટલે દરેક પરિસ્થિતિમાં ખરાબ ફળ—આવો સીધો નિયમ નથી.
ગ્રહનું ભાવેશત્વ, ભાવસ્થિતિ, દૃષ્ટિ, યુતિ, નક્ષત્ર અને દશા સાથે સંકલિત વિશ્લેષણ જરૂરી છે.
મુહૂર્તોમાં પણ સ્થિરરાશિનાં નવમાંશનું મહત્વ વધારે છે. સ્થિરરાશિમાં કરેલ કામ લાંબા સમય સુધી ટકી રહે છે. આવી સ્થિરરાશિમાં શુભગ્રહ હોય ત્યારે મકાન ખરીદી, દસ્તાવેજ, નવી પેઢી શરૂ કરવી વગેરે.
સ્થિર નવમાંશ પણ વૃષભ નવમાંશનું વધારે મહત્વ છે. રાશિઓની લંબાઈ નાની - મોટી હોઈ શકે પરંતુ દરેકના અંશ "૩૦૦ જ હોય છે. પૂર્વમાં લગ્ન સાથે ઉદય થતી રાશિનો સમય ઓછો-વધતો હોય શકે છે.
દરેક રાશિનો બે કલાકનો સમય હોતો નથી જેવી અક્ષાંશ મુજબ દરેક રાશિનાં ઉદયમાન ( માપ ) નક્કી કરેલ છે. લંકોદય ઉપરથી પૃથ્વી પરના જુદા જુદા અક્ષાંશ લંકોદયથી અંતર નક્કી કરી ઉત્તર અક્ષાંશનો ઉદયમાન નક્કી થાય છે.
જેથી ગ્રહોના ઉદયનો સમય અક્ષાંશ આધારે જુદો જુદો હોય છે. ગ્રહોને શત્રુગ્રહ અને મિત્ર ગ્રહ હોય છે. તો રાશિઓને શત્રુરાશિ - મિત્ર રાશિ હોય છે. રાશિઓની લેણા - દેણી આના આધારે જ જોવાઈ છે. નવ — પંચમ, બિયાબારૂ, છઠા - આઠમુ વગેરે. સૂર્યના માર્ગના ( ક્રાંતિવૃતના ) આરંભથી સરખા બાર ભાગ પાડી તે દરેક ભાગને રાશિનું નામ આપવામાં આવ્યું છે.
૩૦ અંશનો એક ભાગને રાશિ કહે છે. દરેક રાશિ ૩૦ અંશની છે. રાશિને પૃષ્ઠોદય શીર્ષોદય, ઉભયોદય ગણેલ છે. તેમજ એકી રાશિઓ પુરૂષ સંજ્ઞક અને ક્રૂર ગણાય છે જ્યારે બેકી રાશિઓ સ્ત્રી સંજ્ઞક અને સૌમ્ય ગણાય છે. દરેક રાશિ અકાશ તત્વની છે. અમુક દિશામાં અમુક રાશિ બળવાન ગણાય છે.
દા.ત. મેષ, સિંહ અને ધનુ પૂર્વ દિશામાં બળવાન ગણાય છે. રાશિઓને સ્થાન બળ પણ છે. મનુષ્ય રાશિનો પૂર્વાર્ધ લગ્નમાં બળવાન ગણાય છે. વગેરે.
ષડ્બળ — માત્ર રાશિ નહીં, ગ્રહનું વાસ્તવિક બળ ;
બૃહત્ પરાશર હોરાશાસ્ત્ર અને જ્યોતિષ પરંપરામાં ગ્રહબળનું વિશદ વિવેચન જોવા મળે છે.
ષડ્બળના મુખ્ય વિભાગો છે:
સ્થાનબળ, દિગ્બળ, કાળબળ, ચેષ્ટાબળ, નૈસર્ગિકબળ અને દૃગ્બળ.
અર્થાત્ કોઈ ગ્રહ કઈ રાશિમાં છે એટલું જ નહીં, પરંતુ તે કેટલું સ્થાનબળ ધરાવે છે, કઈ દિશામાં બળવાન છે, સમયસંબંધિત બળ કેટલું છે, ગતિસંબંધિત બળ શું છે અને અન્ય ગ્રહોની દૃષ્ટિથી તેને કેટલું બળ મળે છે—આ બધું ગણવામાં આવે છે.
આથી શાસ્ત્રીય રીતે જોવું હોય તો ગ્રહબળનું ગણિત રાશિબળ કરતાં ઘણું વિશાળ છે.
રાશિઓ, ગ્રહો અને સ્થાનનાં બળાબળ નક્કી કરવા આ બધી બાબતનો વિચાર કરવાનો હોય છે. આ લેખનમાં સામાન્ય વિગતો રજુ કરેલ છે.
ભાવેશત્વનું મહત્વ ;
એક જ ગ્રહ અલગ-અલગ લગ્નમાં અલગ ભાવોનો સ્વામી બને છે.
એટલે કોઈ ગ્રહને “સારો ગ્રહ” અથવા “ખરાબ ગ્રહ” કહી દેવું પૂરતું નથી.
ઉદાહરણ તરીકે કોઈ ગ્રહ એક કુંડળીમાં કેન્દ્ર અથવા ત્રિકોણનો સ્વામી બની શકે અને બીજી કુંડળીમાં દુઃસ્થાનનો સ્વામી બની શકે.
આથી ગ્રહનું ફળ સ્વાભાવિક કારકત્વ + ભાવેશત્વ + ભાવસ્થિતિ + બળના સંયોજનથી સમજવું જોઈએ.
આ વૈદિક જ્યોતિષના મૂળભૂત ફળિત સિદ્ધાંતોમાંનું એક છે.
નક્ષત્રનું સૂક્ષ્મ મહત્વ ;
શ્રી ખગોળશાસ્ત્ર તથા નક્ષત્રપદ્ધતિના સંદર્ભમાં એક મહત્વપૂર્ણ બાબત છે કે રાશિ કરતાં આગળ નક્ષત્ર આવે છે.
દરેક રાશિમાં નક્ષત્રોના નિશ્ચિત વિભાગો આવે છે અને દરેક નક્ષત્રનો સ્વામી નિર્ધારિત છે.
આથી કોઈ ગ્રહ કઈ રાશિમાં છે તે પ્રથમ સ્તરની માહિતી છે, પરંતુ તે ગ્રહ કયા નક્ષત્રમાં છે તે વધુ સૂક્ષ્મ માહિતી આપે છે.
નક્ષત્રપતિ અને તેમાં રહેલા ગ્રહ વચ્ચેનો સંબંધ ફળનિર્ણયમાં મહત્વ ધરાવે છે.
કૃષ્ણમૂર્તિ પદ્ધતિમાં ગ્રહ કરતાં આગળનું સૂક્ષ્મ વિશ્લેષણ ;
કૃષ્ણમૂર્તિ પદ્ધતિમાં નક્ષત્ર અને ખાસ કરીને સબ - લોર્ડને વિશેષ મહત્વ આપવામાં આવે છે.
KP પદ્ધતિમાં કોઈ ગ્રહ કયા નક્ષત્રના સ્વામી હેઠળ છે અને તે નક્ષત્ર સ્વામી કયા ભાવોને સૂચવે છે—આ બાબતોનું વિશ્લેષણ કરવામાં આવે છે.
તેથી KP દૃષ્ટિએ પણ “રાશિ બળવાન કે ગ્રહ બળવાન?” એવો એકલો પ્રશ્ન પૂરતો નથી.
અહીં ક્રમશઃ:
ગ્રહ → નક્ષત્ર સ્વામી → સબ-લોર્ડ → ભાવસૂચકત્વ
જોઈને ઘટના સંબંધિત ફળનિર્ણય કરવામાં આવે છે.
દશા વગર ગ્રહનું ફળ કેમ અધૂરું રહે છે ?
જન્મકુંડળીમાં કોઈ ગ્રહ ખૂબ બળવાન હોય, પરંતુ તેની દશા સક્રિય ન હોય, તો તેના સંપૂર્ણ પરિણામનો સમય પ્રશ્ન બની શકે છે.
વિમશોત્તરી દશા જેવી દશા પદ્ધતિમાં ગ્રહોની સમયસક્રિયતા નક્કી થાય છે.
આથી ત્રણ બાબતો અલગ છે:
ગ્રહમાં શું શક્તિ છે?
ગ્રહ કયા પ્રકારનું ફળ દર્શાવે છે?
તે ફળ ક્યારે સક્રિય થાય છે?
જન્મકુંડળી મુખ્ય સંભાવના દર્શાવે છે, જ્યારે દશા-અંતર્દશા સમયસક્રિયતા સમજવામાં મદદ કરે છે.
રાશિ મજબૂત હોય પરંતુ તેનો સ્વામી નબળો હોય તો ?
અહીં અત્યંત સૂક્ષ્મ સિદ્ધાંત છે.
રાશિનો સ્વામી નબળો હોય તો તે રાશિ સાથે જોડાયેલા પરિણામોમાં અવરોધ અથવા અસ્થિરતા આવી શકે છે.
કારણ કે રાશિનું ક્ષેત્ર અને તેનો અધિપતિ પરસ્પર સંબંધિત છે.
આથી કોઈ ગ્રહ પોતાની અનુકૂળ રાશિમાં બેઠો હોય છતાં તેનો રાશિ સ્વામી અત્યંત પીડિત હોય તો સમગ્ર પરિણામનું પુનઃવિશ્લેષણ કરવું પડે.
નૈસર્ગિક બળ અને કાર્યાત્મક ભૂમિકા ;
સૂર્ય, ચંદ્ર, મંગળ, બુધ, ગુરુ, શુક્ર અને શનિ વગેરેના નૈસર્ગિક સંબંધો પરંપરાગત જ્યોતિષમાં વર્ણવાયા છે.
પરંતુ કુંડળીમાં તેમનું કાર્યાત્મક સ્વરૂપ લગ્ન પરથી બદલાય છે.
આથી:
નૈસર્ગિક શુભ/અશુભ + કાર્યાત્મક શુભ/અશુભ + ભાવસ્થિતિ + બળ
આ બધાનો સંયુક્ત વિચાર જરૂરી છે.
અંકશાસ્ત્રમાં જન્મતારીખ અને સંખ્યાઓને ગ્રહો સાથે સંબંધિત કરવામાં આવે છે.
પરંતુ અંકશાસ્ત્ર અને વૈદિક જન્મકુંડળી એક જ ગણિતીય પદ્ધતિ નથી.
અંકશાસ્ત્રમાં સંખ્યાત્મક સ્પંદનનો અભ્યાસ થાય છે, જ્યારે વૈદિક જ્યોતિષમાં જન્મસમય, લગ્ન, ગ્રહસ્થિતિ, રાશિ, નક્ષત્ર અને ભાવ વગેરેનો ઉપયોગ થાય છે.
આથી બંનેને સહાયક પદ્ધતિ તરીકે જોવામાં આવે તો ચાલે, પરંતુ એક પદ્ધતિના નિયમોને બીજી પદ્ધતિના પ્રાચીન શાસ્ત્રીય પ્રમાણ તરીકે રજૂ કરવું યોગ્ય નથી.
હસ્તરેખાશાસ્ત્રમાં જીવનરેખા, મસ્તિષ્કરેખા, હૃદયરેખા, ભાગ્યરેખા તથા પર્વતોનું અવલોકન કરવામાં આવે છે.
સામુદ્રિક પરંપરામાં શરીરના વિવિધ લક્ષણોને અર્થ આપવામાં આવે છે.
અહીં પણ “ગ્રહબળ” અને “રાશિબળ”ની ગણતરી જન્મકુંડળી જેવી જ રીતે થતી નથી.
તેથી હસ્તરેખા અને સામુદ્રિક શાસ્ત્રમાંથી મળતા સંકેતોને વૈદિક કુંડળીના ગ્રહ - રાશિ - ભાવ વિશ્લેષણ સાથે સરખાવવા હોય તો તે સહાયક સંકેત તરીકે જોવાનું વધુ યોગ્ય છે.
વાસ્તુશાસ્ત્રમાં દિશા, ભૂમિ, માપ, આકાર, પ્રવેશદ્વાર, જળસ્થાન, અગ્નિસ્થાન, બ્રહ્મસ્થાન વગેરેનું મહત્વ છે.
વાસ્તુનો મુખ્ય વિષય ભૌતિક સ્થાન અને તેની રચના છે.
જ્યોતિષનો મુખ્ય વિષય ગ્રહસ્થિતિ અને કાળગણના છે.
પરંપરાગત ભારતીય વિચારધારામાં બંનેને પરસ્પર સંબંધિત માનવામાં આવ્યા છે, પરંતુ દરેક વાસ્તુનિયમને સીધો વૈદિક ગ્રહબળનો નિયમ કહેવું શાસ્ત્રીય રીતે સાવચેતી વગરનું નિવેદન બની શકે.
ઋગ્વેદ, પુરાણ અને સંહિતાઓ અંગે જરૂરી શાસ્ત્રીય સાવચેતી ;
ઋગ્વેદમાં સૂર્ય, ચંદ્ર, ઉષા, રાત્રિ, ઋતુ અને આકાશીય તત્ત્વો અંગે અનેક સ્તોત્રો છે. પરંતુ આધુનિક જન્મકુંડળીના દરેક ફળિત નિયમને ઋગ્વેદમાંથી સીધો ઉદ્ધૃત કરવો યોગ્ય નથી.
તે જ રીતે ભવિષ્યપુરાણ, ભૃગુસંહિતા અને ગર્ગસંહિતા નામે પ્રચલિત વિવિધ પાઠો અને પરંપરાઓની પાંડુલિપિ-પરંપરા અલગ - અલગ છે.
આથી કોઈ ચોક્કસ નિયમ માટે મૂળ સંસ્કૃત શ્લોક, અધ્યાય અને પાઠભેદ ઉપલબ્ધ હોય ત્યારે જ તેને ચોક્કસ ગ્રંથપ્રમાણ તરીકે રજૂ કરવું જોઈએ.
પરંપરામાં પ્રચલિત નિયમ અને મૂળ વૈદિક સંહિતામાં મળતો નિયમ—બંનેને એક જ સ્તરના પુરાવા ગણવા યોગ્ય નથી.
તો અંતિમ રીતે ગ્રહ બળવાન કે રાશિ ?
શાસ્ત્રીય દૃષ્ટિએ સૌથી સચોટ ઉત્તર આ છે:
રાશિ એકલી બળવાન થઈને ફળ આપતી નથી અને ગ્રહ પણ રાશિ, ભાવ તથા અન્ય બળોથી સંપૂર્ણપણે અલગ રહીને ફળ આપતો નથી.
ગ્રહના ફળ માટે મુખ્ય રીતે જોવાનું:
ગ્રહ + રાશિ + ભાવ + ભાવેશત્વ + નક્ષત્ર + દૃષ્ટિ + યુતિ + ષડ્બળ + નવાંશ + દશા
આ સમગ્ર માળખું છે.
જો પ્રશ્ન હોય કે “ફળનો મુખ્ય કર્તા કોણ?”,
તો જ્યોતિષીય ફળિતમાં ગ્રહને મુખ્ય સૂચક માનવામાં આવે છે.
જો પ્રશ્ન હોય કે “ગ્રહ કેવી રીતે કાર્ય કરશે?”,
તો રાશિ, ભાવ, નક્ષત્ર અને સંબંધિત ગ્રહોનો વિચાર કરવો પડે.
જો પ્રશ્ન હોય કે “કયા ક્ષેત્રમાં પરિણામ આવશે?”,
તો ભાવ અને ભાવેશત્વ અત્યંત મહત્વપૂર્ણ બને છે.
જો પ્રશ્ન હોય કે “ક્યારે પરિણામ સક્રિય થશે?”,
તો દશા, અંતર્દશા અને ગોચર વગેરેનો વિચાર કરવામાં આવે છે.
સંક્ષિપ્ત શાસ્ત્રીય સૂત્ર ;
આ સમગ્ર વિષયને એક સૂત્રમાં સમજવો હોય તો:
રાશિ = ક્ષેત્ર
ગ્રહ = કાર્યશક્તિ/સૂચક
ભાવ = જીવનનું ક્ષેત્ર
ભાવેશ = તે ક્ષેત્રનો અધિપતિ
નક્ષત્ર = કાર્યની સૂક્ષ્મ દિશા
નક્ષત્રપતિ = કાર્યને આગળ ધપાવનાર કડી
સબ-લોર્ડ = KP પદ્ધતિમાં વધુ સૂક્ષ્મ નિર્ણયબિંદુ
ષડ્બળ = ગ્રહની શક્તિનું માપ
દશા = સમયસક્રિયતા
આથી માત્ર “ગ્રહ બળવાન છે” એટલું કહેવું અધૂરું છે અને માત્ર “રાશિ બળવાન છે” એવું કહેવું પણ અધૂરું છે.
સાચું જ્યોતિષીય ફળનિર્ણય સંયુક્ત વિશ્લેષણથી થાય છે.
નિષ્કર્ષ ;
વૈદિક જ્યોતિષની દૃષ્ટિએ જન્મકુંડળી કોઈ એક જ નિયમથી ચાલતી નથી. ગ્રહનું સ્વરૂપ, તેની રાશિ, તેનું ભાવસ્થાન, ભાવેશત્વ, નક્ષત્ર, દૃષ્ટિ, યુતિ, ષડ્બળ અને દશા—
આ બધા પરસ્પર જોડાયેલા તત્ત્વો છે.
તેથી જો કોઈ પૂછે કે:
“ગ્રહ બળવાન કે રાશિ બળવાન?”
તો શાસ્ત્રીય રીતે યોગ્ય જવાબ રહેશે:
“ફળનિર્ણયમાં ગ્રહ મુખ્ય સૂચક છે, પરંતુ ગ્રહનું બળ અને તેનું ફળ રાશિ, ભાવ, ભાવેશત્વ, નક્ષત્ર અને અન્ય બળોથી અલગ કરીને નક્કી કરી શકાય નહીં.”
અર્થાત્ ગ્રહને કર્તા અને રાશિને તેના કાર્યક્ષેત્ર તરીકે સમજવું વધુ સચોટ છે. ગ્રહ મજબૂત હોવા છતાં જો તેનું કાર્યક્ષેત્ર, ભાવેશત્વ અથવા સંબંધિત નક્ષત્ર-સંબંધ અનુકૂળ ન હોય તો ફળનું સ્વરૂપ બદલાઈ શકે છે. બીજી તરફ, રાશિ અનુકૂળ હોવા છતાં ગ્રહ નબળો હોય તો અપેક્ષિત પરિણામમાં ઘટાડો થઈ શકે છે.
આ જ કારણે અનુભવી જ્યોતિષી માત્ર “કયો ગ્રહ કઈ રાશિમાં છે?” એટલું જોઈને નિર્ણય લેતો નથી; પરંતુ ગ્રહ-રાશિ-ભાવ-નક્ષત્ર-બળ-દશાનો સમગ્ર સંબંધ જોઈને ફળનિર્ણય કરે છે.
આથી “ગ્રહ કે રાશિ?”નો પ્રશ્ન અંતે “ગ્રહ + રાશિ + ભાવ + નક્ષત્ર + બળ + સમય”માં રૂપાંતરિત થાય છે.
ગ્રહનું બળ કેવી રીતે માપવું ?
ષડ્બળ, ઉચ્ચ-નીચ, મૂળત્રિકોણ, સ્વરાશિ, મિત્ર-શત્રુ રાશિ, દિગ્બળ, કાળબળ, ચેષ્ટાબળ, દૃગ્બળ, નવાંશ અને વર્ગબળનું શાસ્ત્રીય વિવેચન
જ્યોતિષશાસ્ત્રમાં કોઈ ગ્રહને માત્ર “ઉચ્ચ” કે “નીચ” કહીને બળવાન અથવા નિર્બળ નક્કી કરવો અધૂરો નિર્ણય છે. ગ્રહનું વાસ્તવિક બળ અનેક પ્રકારના બળોના સંયોજનથી સમજાય છે.
આ માટે પરાશરી જ્યોતિષમાં ષડ્બળનું વિશેષ મહત્વ છે.
“ષડ્” એટલે છ અને “બળ” એટલે શક્તિ.
અર્થાત્ ગ્રહને છ અલગ દૃષ્ટિકોણથી જોવામાં આવે છે:
1. સ્થાનબળ
2. દિગ્બળ
3. કાળબળ
4. ચેષ્ટાબળ
5. નૈસર્ગિકબળ
6. દૃગ્બળ
આ છ બળ મળીને ગ્રહ પાસે કેટલી કાર્યક્ષમ શક્તિ છે તેનું પ્રમાણાત્મક મૂલ્યાંકન કરવાની પદ્ધતિ બનાવે છે.
ષડ્બળની ગણતરી પરંપરાગત રીતે સૂર્યથી શનિ સુધીના સાત ગ્રહો માટે કરવામાં આવે છે; રાહુ - કેતુ અંગે વિવિધ પરંપરાઓમાં પદ્ધતિભેદ છે,
તેથી બંનેને ષડ્બળના મૂળ પરાશરી ગણિતમાં એકસરખી રીતે સામેલ કરવાના દાવામાં સાવચેતી રાખવી જોઈએ.
સ્થાનબળ — ગ્રહ ક્યાં બેઠો છે ?
સ્થાનબળ એટલે સ્થાનમાંથી મળતું બળ.
આ સૌથી મહત્વપૂર્ણ ભાગોમાંનું એક છે, કારણ કે ગ્રહ કઈ રાશિ, કયા ભાવ અને કયા વર્ગમાં સ્થિત છે તેના આધારે તેની સ્થિતિ બદલાય છે.
સ્થાનબળમાં વિવિધ ઉપવિભાગોનો વિચાર થાય છે, જેમાં ઉચ્ચબળ, સપ્તવર્ગજ બળ, ઓજ-યુગ્મ/રાશિ - નવાંશ સંબંધિત બળ, કેન્દ્રાદિ બળ અને દ્રેકાણ સંબંધિત બળનો સમાવેશ થાય છે.
અહીંથી એક મહત્વપૂર્ણ સિદ્ધાંત મળે છે:
ગ્રહની માત્ર જન્મરાશિ નહીં, પરંતુ તેની સમગ્ર સ્થાનવ્યવસ્થા જોવી પડે છે.
ઉચ્ચ રાશિ — ગ્રહની વિશેષ સ્થિતિ ;
જ્યારે ગ્રહ પોતાની પરંપરાગત ઉચ્ચ રાશિમાં હોય ત્યારે તેને ઉચ્ચસ્થિતિનું બળ મળે છે.
પરંપરાગત રીતે:
- સૂર્ય — મેષ
- ચંદ્ર — વૃષભ
- મંગળ — મકર
- બુધ — કન્યા
- ગુરુ — કર્ક
- શુક્ર — મીન
- શનિ — તુલા
માં ઉચ્ચ માનવામાં આવે છે.
દરેક ગ્રહ માટે ઉચ્ચતાનું ચોક્કસ પરમબિંદુ પણ પરંપરામાં આપવામાં આવે છે, જેમ કે સૂર્ય 10° મેષ, ચંદ્ર 3° વૃષભ, મંગળ 28° મકર વગેરે.
પરંતુ અહીં ફરી એક મહત્વપૂર્ણ નિયમ છે:
ઉચ્ચ ગ્રહ એટલે આપમેળે દરેક બાબતમાં શુભ પરિણામ—આવો નિયમ નથી.
ઉચ્ચતા મુખ્યત્વે ગ્રહની સ્થિતિ અને શક્તિ સાથે સંબંધિત છે. ફળ શુભ કે અશુભ કયા ક્ષેત્રમાં આવશે તે માટે ભાવેશત્વ, ભાવસ્થિતિ, સંબંધ અને દશા જોવી જરૂરી છે.
મૂળત્રિકોણ — ગ્રહનું વિશિષ્ટ કાર્યક્ષેત્ર ;
ઉચ્ચ પછી જ્યોતિષીય dignityમાં મૂળત્રિકોણને વિશેષ સ્થાન આપવામાં આવે છે.
પરંપરાગત રીતે મુખ્ય ગ્રહોના મૂળત્રિકોણ ક્ષેત્રો આ પ્રમાણે સ્વીકારવામાં આવે છે:
- સૂર્ય — સિંહનો પ્રથમ 20°
- ચંદ્ર — વૃષભનો વિશાળ ભાગ
- મંગળ — મેષનો પ્રથમ 12°
- બુધ — કન્યાનો નિર્ધારિત અંશ
- ગુરુ — ધનુનો પ્રથમ 10°
- શુક્ર — તુલાનો પ્રથમ 15°
- શનિ — કુંભનો પ્રથમ 20°
અહીં વિવિધ ગ્રંથો અને આધુનિક પરંપરાઓમાં અંશ - સીમા અંગે પાઠભેદ જોવા મળે છે; તેથી ચોક્કસ ડિગ્રી જણાવતી વખતે ઉપયોગમાં લેવાતા ગ્રંથની પદ્ધતિ સ્પષ્ટ કરવી જોઈએ.
પરંપરાગત dignity ક્રમમાં મૂળત્રિકોણને ઉચ્ચ પછીની વિશિષ્ટ સ્થિતિ તરીકે સમજાવવામાં આવે છે.
સ્વરાશિ — પોતાનું ઘર ;
ગ્રહ પોતાની જ રાશિમાં હોય ત્યારે તેને સ્વક્ષેત્ર અથવા સ્વરાશિ બળ મળે છે.
આને સરળ ભાષામાં ગ્રહનું પોતાનું ક્ષેત્ર કહી શકાય.
ઉદાહરણ:
મંગળ માટે મેષ અને વૃશ્ચિક, ગુરુ માટે ધનુ અને મીન, શુક્ર માટે વૃષભ અને તુલા વગેરે.
ફલદીપિકા જેવી ગ્રંથપરંપરામાં ઉચ્ચ, મૂળત્રિકોણ, સ્વક્ષેત્ર, મિત્રક્ષેત્ર વગેરે અનુસાર સ્થાનબળમાં તફાવત દર્શાવવામાં આવ્યો છે.
પરંતુ સ્વરાશિમાં ગ્રહ હોવા છતાં:
તે કયા ભાવમાં છે?
તે કયા ભાવોનો સ્વામી છે?
કયા ગ્રહો તેની સાથે છે?
કઈ દૃષ્ટિ છે?
આ બધું જોવું જ પડે.
મિત્ર રાશિ અને શત્રુ રાશિ ;
ગ્રહો વચ્ચે પરંપરાગત નૈસર્ગિક મિત્રતા અને શત્રુતા પણ માનવામાં આવે છે.
આથી કોઈ ગ્રહ:
- મિત્રની રાશિમાં,
- સમ સંબંધની રાશિમાં,
- શત્રુની રાશિમાં
હોય તો તેની કાર્ય કરવાની અનુકૂળતા બદલાય છે.
ફલદીપિકા પરંપરામાં ઉચ્ચ રાશિ માટે પૂર્ણ સ્થાનબળ, મૂળત્રિકોણ માટે ઓછું, સ્વક્ષેત્ર માટે તેનાથી ઓછું અને મિત્રક્ષેત્ર માટે વધુ ઓછું સ્થાનબળ દર્શાવતું વર્ણન મળે છે; શત્રુક્ષેત્ર અને નીચસ્થિતિમાં વધુ ઘટાડો દર્શાવવામાં આવે છે.
અહીંથી મહત્વનો નિયમ:
રાશિ ગ્રહને અનુકૂળ છે કે નહીં તે ગ્રહના કાર્ય કરવાની ક્ષમતા પર અસર કરે છે.
નીચ રાશિ — પરંતુ અંતિમ નિર્ણય નહીં ;
દરેક ઉચ્ચ રાશિથી સાતમી રાશિમાં ગ્રહની નીચસ્થિતિ માનવામાં આવે છે.
આથી:
- સૂર્ય — તુલા
- ચંદ્ર — વૃશ્ચિક
- મંગળ — કર્ક
- બુધ — મીન
- ગુરુ — મકર
- શુક્ર — કન્યા
- શનિ — મેષ
માં નીચ ગણાય છે.
ફલદીપિકામાં નીચસ્થિતિને સ્થાનબળની દૃષ્ટિએ અત્યંત નબળી સ્થિતિ તરીકે દર્શાવવામાં આવી છે.
પરંતુ નીચ ગ્રહ = જીવનભર ખરાબ ફળ એવો નિર્ણય ખોટો છે.
કારણ કે આગળ:
- નીચભંગ,
- નીચભંગ રાજયોગ,
- ગ્રહની દૃષ્ટિ,
- યુતિ,
- ભાવેશત્વ,
- નવાંશ,
- ષડ્બળ,
- દશા
વગેરે જોવાના હોય છે.
દિગ્બળ — દિશાથી મળતું બળ ;
બીજું મુખ્ય ષડ્બળ છે:
દિગ્બળ.
દિગ્બળનો અર્થ છે દિશા અથવા ભાવસ્થાનમાંથી મળતું બળ.
પરંપરાગત રીતે:
- ગુરુ અને બુધ — પ્રથમ ભાવમાં દિગ્બળ
- સૂર્ય અને મંગળ — દશમ ભાવમાં દિગ્બળ
- ચંદ્ર અને શુક્ર — ચતુર્થ ભાવમાં દિગ્બળ
- શનિ — સપ્તમ ભાવમાં દિગ્બળ
માનવામાં આવે છે.
અહીંથી એક સુંદર શાસ્ત્રીય સમજ મળે છે:
એક જ ગ્રહની રાશિ સમાન હોય છતાં ભાવસ્થિતિ બદલવાથી તેના બળમાં ફેરફાર થઈ શકે છે.
આથી માત્ર રાશિ જોવી પૂરતી નથી.
કાળબળ — સમયથી મળતું બળ ;
ત્રીજું છે:
કાળબળ.
ગ્રહ કયા સમયના જન્મમાં સ્થિત છે તે પ્રમાણે તેને સમયજન્ય બળ મળે છે.
કાળબળમાં પરંપરાગત રીતે વિવિધ ઘટકો આવે છે, જેમ કે:
- દિવસ-રાત્રિ આધારિત બળ,
- પક્ષબળ,
- ત્રિભાગ બળ,
- વારબળ,
- હોરાબળ,
- માસબળ,
- વર્ષબળ,
- અયનબળ વગેરે.
આથી જન્મનો ચોક્કસ સમય માત્ર લગ્ન નક્કી કરવા માટે જ મહત્વનો નથી; ગ્રહબળની ગણતરીમાં પણ તેનો ઉપયોગ થાય છે.
ચેષ્ટાબળ — ગતિમાંથી મળતી શક્તિ ;
ચોથું છે:
ચેષ્ટાબળ.
ગ્રહની આકાશીય દેખાતી ગતિ, વક્રી ગતિ વગેરે સાથે તેનું સંબંધ છે.
પરંપરાગત ષડ્બળમાં ગ્રહની ગતિસંબંધિત સ્થિતિથી ચેષ્ટાબળ નક્કી થાય છે.
ખાસ કરીને વક્રી ગ્રહોને ચેષ્ટાબળમાં વિશેષ શક્તિ મળવાની પરંપરાગત ગણતરી છે.
પરંતુ અહીં પણ:
ચેષ્ટાબળ વધારે = દરેક બાબતમાં શુભ
એવો નિયમ નથી.
ચેષ્ટાબળ ગ્રહની શક્તિ બતાવે છે; તે શક્તિ કયા વિષયમાં શુભ કે અશુભ ફળ આપશે તે અલગ પ્રશ્ન છે.
નૈસર્ગિકબળ — ગ્રહની સ્વાભાવિક શક્તિ ;
પાંચમું છે:
નૈસર્ગિકબળ.
આ ગ્રહની મૂળભૂત સ્વાભાવિક શક્તિ દર્શાવતું સ્થિર બળ છે.
પરંપરાગત ગણતરીમાં સૂર્યથી શનિ સુધી ગ્રહોને નિશ્ચિત નૈસર્ગિક બળ આપવામાં આવે છે. આ બળ દરેક જન્મકુંડળીમાં સમાન પ્રકારનું રહે છે;
તે જન્મસમયના ગ્રહસ્થાનથી બદલાતું નથી.
આથી નૈસર્ગિકબળ અને સ્થાનબળ વચ્ચેનો તફાવત સમજવો જરૂરી છે.
નૈસર્ગિકબળ = ગ્રહની મૂળભૂત શક્તિ.
સ્થાનબળ = તે ચોક્કસ કુંડળીમાં તેને મળતી સ્થિતિજન્ય શક્તિ.
દૃગ્બળ — અન્ય ગ્રહોની દૃષ્ટિ ;
છઠ્ઠું છે:
દૃગ્બળ.
ગ્રહ પર અન્ય ગ્રહોની દૃષ્ટિ પડે ત્યારે તેની શક્તિમાં વધારો અથવા ઘટાડો થાય છે.
પરંપરાગત ષડ્બળ ગણતરીમાં શુભ અને અશુભ ગ્રહોની દૃષ્ટિના સંયુક્ત પ્રભાવથી દૃગ્બળ નક્કી થાય છે.
આથી કોઈ ગ્રહ પોતાની રાશિમાં મજબૂત હોવા છતાં જો તેની ઉપર ગંભીર પીડા હોય તો તેના ફળનું વિશ્લેષણ ફરી કરવું પડે.
નવાંશ — ગ્રહને બીજી કસોટી ;
નવાંશ વૈદિક જ્યોતિષમાં અત્યંત મહત્વનું વર્ગકુંડળીય વિભાજન છે.
માત્ર જન્મરાશિમાં ગ્રહ ક્યાં છે તે જોઈને નિર્ણય કરવો અધૂરો બની શકે છે.
ગ્રહનો નવાંશ:
- તેની આંતરિક સ્થિતિ,
- દાંપત્ય સંબંધિત બાબતો,
- ધર્મ,
- ગ્રહની સૂક્ષ્મ શક્તિ
વગેરેના વિશ્લેષણમાં મહત્વ ધરાવે છે.
અને ષડ્બળના સ્થાનબળમાં પણ વર્ગસ્થિતિનો સમાવેશ થાય છે.
આથી પ્રયોગમાં ઘણી વખત:
રાશિમાં ગ્રહ → નવાંશમાં ગ્રહ
બંનેની તુલના કરવામાં આવે છે.
વર્ગબળ — એક જ કુંડળીથી આગળ '
વૈદિક જ્યોતિષમાં જન્મકુંડળી ઉપરાંત વિવિધ વર્ગ અથવા વિભાગીય કુંડળીઓનો વિચાર કરવામાં આવે છે.
આ વિભાગો જીવનના જુદા-જુદા વિષયોનું સૂક્ષ્મ વિશ્લેષણ કરવા માટે વપરાય છે.
પરંતુ અહીં એક શાસ્ત્રીય સાવચેતી જરૂરી છે:
દરેક વર્ગકુંડળીમાં મળતી કોઈપણ સ્થિતિને એકલી લઈને આખું ફળ નક્કી કરવું યોગ્ય નથી.
મુખ્ય જન્મકુંડળી, સંબંધિત વર્ગકુંડળી, ભાવ, ભાવેશ, ગ્રહબળ અને દશા—આ બધાને જોડીને નિર્ણય કરવો જોઈએ.
ગ્રહનું બળ અને ગ્રહનું શુભત્વ — બંને અલગ છે ;
આ આખા વિષયનો સૌથી મહત્વપૂર્ણ નિયમ છે:
બળવાન ગ્રહ એટલે અનિવાર્ય રીતે શુભ ગ્રહ નહીં.
માનો કોઈ ગ્રહ બહુ શક્તિશાળી છે.
હવે પ્રશ્ન છે:
તે કયા ભાવનો સ્વામી છે?
કયા ભાવમાં બેઠો છે?
કયા ગ્રહ સાથે છે?
કઈ દૃષ્ટિ મેળવે છે?
નક્ષત્રપતિ કોણ છે?
દશા ક્યારે આવે છે?
ત્યારે જ ખબર પડે કે તેની શક્તિ કયા જીવનવિષયમાં પ્રગટ થશે.
અટલે:
બળ = શક્તિ
પરંતુ
શુભાશુભ ફળ = શક્તિ + સ્વભાવ + ભાવેશત્વ + સ્થાન + સંબંધ + સમય
આ બંનેને એક ગણવા નહીં.
ષડ્બળનું અંતિમ પરિણામ કેવી રીતે સમજવું ?
વ્યવહારિક જ્યોતિષમાં ષડ્બળનું કુલ પ્રમાણ જોવામાં આવે છે, પરંતુ માત્ર કુલ આંકડો જોઈને “આ ગ્રહ સારો” એવો નિર્ણય કરવો યોગ્ય નથી.
ઉદાહરણરૂપ વિચારવાની પદ્ધતિ:
સ્થાનબળ ઓછું + દિગ્બળ વધારે + કાળબળ વધારે + દૃગ્બળ નબળું
તો ગ્રહના બળની અંદર જ અલગ-અલગ સ્તરે મિશ્ર સ્થિતિ છે.
આથી કુલ બળ સાથે તેના કયા પ્રકારનું બળ વધારે છે અને કયા પ્રકારનું ઓછું છે તે પણ જોવું જોઈએ.
આ જ શાસ્ત્રીય વિશ્લેષણને સામાન્ય “ઉચ્ચ કે નીચ”ના નિર્ણયથી અલગ બનાવે છે.
ગ્રહબળ માપવાનો યોગ્ય ક્રમ ;
કોઈ પણ જન્મકુંડળીમાં ગ્રહનું બળ તપાસવું હોય તો નીચેનો ક્રમ વ્યવહારિક રીતે રાખી શકાય:
પ્રથમ — રાશિ
ગ્રહ કઈ રાશિમાં છે?
બીજું — dignity
ઉચ્ચ, મૂળત્રિકોણ, સ્વક્ષેત્ર, મિત્ર, સમ કે શત્રુ ક્ષેત્ર?
ત્રીજું — ભાવ
ગ્રહ કયા ભાવમાં છે?
ચોથું — ભાવેશત્વ
લગ્ન પ્રમાણે તે કયા ભાવોનો સ્વામી છે?
પાંચમું — નક્ષત્ર
ગ્રહ કયા નક્ષત્રમાં છે અને નક્ષત્રપતિ ક્યાં છે?
છઠ્ઠું — દૃષ્ટિ અને યુતિ
કયા ગ્રહો સાથે સંબંધ છે?
સાતમું — ષડ્બળ
સ્થાન, દિગ્, કાળ, ચેષ્ટા, નૈસર્ગિક અને દૃગ્બળ કેટલું છે?
આઠમું — નવાંશ અને વર્ગ
ગ્રહની વિભાગીય સ્થિતિ કેવી છે?
નવમું — દશા
ગ્રહ ક્યારે સક્રિય થાય છે?
દસમું — ગોચર
તે સમયે ગોચરથી કઈ પુષ્ટિ અથવા પરિવર્તન થાય છે?
આ દસ સ્તરોને જોડ્યા પછી જ વધુ જવાબદાર ફળનિર્ણય થાય છે.
“ગ્રહ બળવાન કે રાશિ બળવાન?”નો હવે વધુ ઊંડો જવાબ ;
પ્રથમ ભાગમાં આપણે કહ્યું હતું:
ગ્રહ = કાર્યશક્તિ
રાશિ = કાર્યક્ષેત્ર
હવે ષડ્બળ ઉમેર્યા પછી સૂત્ર વધુ સ્પષ્ટ બને છે:
રાશિ ગ્રહની સ્થિતિ બતાવે છે.
સ્થાનબળ તે સ્થિતિમાંથી મળતી શક્તિ માપે છે.
દિગ્બળ દિશા/ભાવસ્થિતિની શક્તિ માપે છે.
કાળબળ સમયજન્ય શક્તિ બતાવે છે.
ચેષ્ટાબળ ગતિજન્ય શક્તિ બતાવે છે.
નૈસર્ગિકબળ ગ્રહની મૂળભૂત શક્તિ બતાવે છે.
દૃગ્બળ અન્ય ગ્રહોની દૃષ્ટિથી મળતી શક્તિ બતાવે છે.
નવાંશ અને વર્ગબળ ગ્રહની વિભાગીય સ્થિતિને વધારે ઊંડાણથી તપાસે છે.
અત્યારે “ગ્રહ બળવાન છે કે રાશિ?”નો પ્રશ્ન એકદમ સ્પષ્ટ બને છે:
રાશિ એક ઘટક છે; ગ્રહબળ એક બહુસ્તરીય ગણતરી છે.
અંતિમ શાસ્ત્રીય નિષ્કર્ષ ;
કુંડળીમાં કોઈ ગ્રહ ઉચ્ચ રાશિમાં છે એટલે માત્ર ઉચ્ચતાના આધારે આખું જીવનફળ નક્કી કરવું યોગ્ય નથી.
તે જ રીતે કોઈ ગ્રહ નીચ રાશિમાં છે એટલે તે દરેક બાબતમાં નિષ્ફળ જ રહેશે એવું પણ શાસ્ત્રીય રીતે કહેવું યોગ્ય નથી.
ગ્રહના બળને સમજવા માટે:
ઉચ્ચ-નીચ → મૂળત્રિકોણ → સ્વક્ષેત્ર → મિત્ર-શત્રુ ક્ષેત્ર → ભાવ → ભાવેશત્વ → નક્ષત્ર → દૃષ્ટિ → યુતિ → ષડ્બળ → નવાંશ → વર્ગ → દશા
આ સમગ્ર શ્રેણી જોવી જોઈએ.
અને સૌથી અગત્યનું:
“બળવાન” અને “શુભ” એક જ અર્થના શબ્દો નથી.
બળવાન ગ્રહ પોતાની કારકતા અને ભાવસંબંધિત શક્તિને વધુ પ્રબળતાથી પ્રગટ કરી શકે છે. તે ફળ શુભ હશે કે અશુભ, સુખદ હશે કે સંઘર્ષપૂર્ણ, તેનો નિર્ણય તેની સમગ્ર કુંડળીય ભૂમિકા પરથી થાય છે.
અટલે વૈદિક જ્યોતિષનો વધુ સચોટ સૂત્ર એવો બને છે:
«ગ્રહનું બળ તેની કાર્યક્ષમતા બતાવે છે;
રાશિ તેની સ્થિતિ બતાવે છે;
ભાવ પરિણામનું ક્ષેત્ર બતાવે છે;
નક્ષત્ર સૂક્ષ્મ સંચાલન બતાવે છે;
દશા સમય બતાવે છે.»
અને તેથી ગ્રહબળનો નિર્ણય માત્ર રાશિ જોઈને નહીં પરંતુ ષડ્બળ અને સમગ્ર કુંડળીના સંયુક્ત અભ્યાસથી કરવો એ વધુ શાસ્ત્રીય પદ્ધતિ છે.
हर हर महादेव जय मां अंबे मां !!!!! शुभमस्तु !!!
